Chương IV. Lo việc làm và đời sống cho người thợ lại trở thành tội phạm

           Bốn

____________

Lo việc làm và đời sống

cho người thợ lại trở thành

tội phạm

ghe Tạ Đình Đề kể về sự bứt phá đi lên của Xưởng dụng cụ, tôi nghĩ đây là những sáng kiến táo bạo mang tính đột phá đi lên nhằm cải tiến công cụ sản xuất, kích thích người lao động hăng say làm việc và gắn bó với sản xuất. Xưởng dụng cụ là điểm sáng trong sản xuất kinh kế và văn hóa của ngành Đường sắt thời ấy. Tôi muốn tìm hiểu vì sao lúc bấy giờ, Xưởng dụng cụ đang là điểm sáng mà bổng chốc trở thành những vấn đề phức tạp. Hậu quả dẫn đến vụ án nổi tiếng trong tiến trình lịch sử tư pháp hiện đại ở Việt Nam.

Trước khi hỏi ông Đề về việc này, tôi đã mất rất nhiều thời gian, công sức gặp, hỏi thêm nhiều người trong cuộc để xem lý do như thế nào dẫn đến vụ án phức tạp đến vậy! Khi gặp những người ở Tổng cục Đường sắt và Xưởng dụng cụ thì được mọi người kể rằng: nguyên nhân ban đầu là do lòng tham lam, kèn cựa địa vị, chức quyền. Xưởng dụng cụ do ông Đề làm Giám đốc, chỉ huy chung. Ông Phạm Tùng làm Phó Giám đốc, phụ trách sản xuất kiêm Bí thư chi bộ. Từ lâu ông Phạm Tùng vẫn nuôi hy vọng làm Giám đốc thay ông Đề. Ông nghĩ rằng, bây giờ làm Phó Giám đốc kiêm Bí thư chi bộ thì chẳng bao lâu, chức Giám đốc sẽ vào tay mình khi ông Đề chuyển công tác khác. Chuẩn bị Đại hội, ông ấy đã bày tỏ ý định này và vận động nhiều người ủng hộ bầu ông ta tiếp tục làm Bí chi bộ.

Theo các tài liệu của hồ sơ vụ án, trong bối cảnh của đơn vị lúc đó đã xuất hiện nhiều vấn đề phức tạp. Đông đảo anh em công nhân viên ở Xưởng dụng cụ cho rằng: với cung cách làm ăn theo cơ chế kế hoạch hóa, quan liêu, bao cấp thì không thể khuyến khích sản xuất phát triển. Cơ chế quản lý đó ngày càng trói buộc, làm thui chột những sáng kiến, cải tiến của công nhân. Họ mong muốn lãnh đạo Xưởng dụng cụ cần thay đổi phương pháp quản lý, quan tâm đến đời sống công nhân. Có như vậy, những người lao động mới thật sự gắn bó với xí nghiệp, hăng hái sản xuất, mê say cải tiến kỹ thuật. Tuy nhiên, cái mới ra đời bao giờ cũng bị những kẻ bảo thủ chống đối, ít nhất là không tán đồng. Cơ chế quản lý kinh tế cũ đã ăn sâu, bám rễ trong nhận thức của rất nhiều người, không ít kẻ cho đó là “khuôn vàng thước ngọc” nên họ khư khư cho rằng không thể làm khác được. Tuy là thiểu số nhưng lực lượng bảo thủ ở đây đã vin vào những cơ chế, để cản trở sự bứt phá đi lên của Xưởng dụng cụ.

Nhiều người băn khoăn rằng, Xưởng dụng cụ, nơi ông Đề đã lao tâm khổ tứ để thúc đẩy sản xuất phát triển, đời sống vật chất, tinh thần của công nhân ngày càng được cải thiện. Nhưng không hiểu sao, chính tại nơi này đã xảy ra mâu thuẫn, đẩy ông vào vòng lao lý oan nghiệt. Có hôm  tại nhà ông Đề, tôi hỏi ông:

- Trong biên bản ghi lời khai trước đây, ông có khai đại ý rằng, trong buổi làm việc với Phó Giám đốc Phạm Tùng về phân công nhiệm vụ. Phạm Tùng đã phản đối việc phân công ông ta phụ trách sản xuất và có lời đe dọa sẽ đi báo cáo cấp trên. Việc này thực hư ra sao?

Ông không trả lời ngay mà châm lửa, kéo hơi thuốc lào rõ dài. Ông ngửa cổ nhả khói lên trần nhà. Ông quay lại phía tôi, với nét mặt đượm buồn, giọng trầm hẳn xuống:

- Sau những thắng lợi bước đầu của cách quản lý mới đem lại, tôi và anh chị em công nhân của đơn vị được sống trong bầu không khí hân hoan. Gặp ai cũng nở nụ cười mãn nguyện. Nhưng đúng là niềm vui chẳng được bao lâu thì xuất hiện những vấn đề phức tạp. Xưởng dụng cụ được Đảng ủy cấp trên cho phép thành lập chi bộ. Lúc đầu, Ban chi ủy gồm có tôi và các ông Phạm Tùng, ông Đông và ông Lương. Ông Phạm Tùng được Chi bộ bầu làm Bí thư chi bộ. Đầu năm 1973, trong dịp Đại hội chi bộ nhiệm kỳ, nhiều người trong đơn vị nói với tôi, Phạm Tùng rất kỳ vọng tiếp tục được bầu làm Bí thư chi bộ. Tôi cũng ủng hộ phương án ấy nên đã đề cử ông Phạm Tùng tiếp tục tham gia cấp ủy. Tôi nghĩ, nếu Phạm Tùng được chi bộ nhất trí bầu tiếp tục làm Bí thư thì sẽ ổn định được tình hình tư tưởng, tinh thần đoàn kết cũng được tăng lên. Nhưng khi bỏ phiếu, ông Phạm Tùng, nguyên Bí thư chi bộ và đồng chí Cát Lâm, nguyên chi ủy viên không trúng cấp ủy nhiệm kỳ mới. Trong lúc đó, tôi và ông Lương, ông Đông, ông Thường và ông Hòa lại trúng cấp ủy nhiệm kỳ mới.

Kết quả trượt cấp ủy là một cú sốc choáng váng đối với Phạm Tùng. Tôi cũng lường được rằng, từ đây chắc chắn tình hình nội bộ sẽ phức tạp. Mong hóa giải sự rắc rối tạo không khí đoàn kết nội bộ nên tôi đề nghị Đảng ủy cấp trên bổ sung hai ông Phạm Tùng và Cát Lâm vào cấp ủy. Tuy nhiên, cấp ủy cấp trên không đồng ý. Để bảo đảm đoàn kết nội bộ, có hôm gặp riêng Phạm Tùng, tôi nhẹ nhàng nói với ông ta:

- Khi tiến hành Đại hội chi bộ, tôi là người giới thiệu đồng chí tiếp tục làm nhiệm vụ Bí thư chi bộ. Mặc dù Đại hội không nhất trí nhưng sau đó chúng tôi tiếp tục đề nghị Đảng ủy cấp trên bổ sung đồng chí vào cấp ủy. Nghĩa là, chúng tôi đã làm hết trách nhiệm đối với đồng chí. Có gì chúng ta thông cảm đoàn kết để xây dựng đơn vị tiếp tục truyền thống đoàn kết, xây dựng ngày càng phát triển.

Nghe tôi nói vậy, ông ta lắc đầu:

- Việc tôi không trúng cấp ủy lần này là có ai đó vận động!

Tôi lắc đầu:

- Chính tôi là người vận động, giới thiệu đồng chí tiếp tục ứng cử vào cấp ủy và làm Bí thư chi bộ.  

Nghe tôi nói vậy, ông ta lắc đầu, ra về với vẻ mặt bất bình dữ tợn.

Sau đại hội, ban chi ủy đã họp và phân công tôi làm Bí thư chi bộ, phụ trách chung. Tiếp đó, lãnh đạo đơn vị đã nhất trí phân công ông Phạm Tùng làm Phó giám đốc, tiếp tục phụ trách sản xuất. Tuy nhiên, ông Phạm Tùng đề nghị phân công người khác phụ trách sản xuất. Phạm Tùng đưa ra đề xuất này nhằm muốn khẳng định với mọi người rằng, trong đơn vị này không có ai chỉ huy sản xuất bằng ông ta.

Tuy biết được ý đồ xấu ẩn chứa đằng sau đề xuất này, tôi vẫn nhẹ nhàng nói với ông Phạm Tùng: các đồng chí khác mới từ cơ quan của Tổng cục chuyển về, chưa có kinh nghiệm trong chỉ đạo sản xuất. Cho nên cứ giữ như phân công trước đây…

Tôi chưa nói hết câu thì Phạm Tùng đã nổi cáu. Hai mắt mở to, ném cái nhìn thẳng vào tôi như có lửa, nét mặt tái mét. Đoạn ông ta đưa tay chỉ vào mặt tôi nói như thách thức: tôi không nhất trí. Tôi sẽ báo cáo cấp trên về cách làm ăn xé rào của ông! Phạm Tùng nói xong nhìn tôi nguýt cái rõ dài sắc lẹm, bỏ ra ngoài. Ra khỏi cửa, ông ta còn ngoái đầu, đưa tay chỉ vào mặt tôi và nhắc lại câu: sẽ báo cáo cấp trên.

Cũng vào dịp này, tôi nghe tin, Phạm Tùng quen thân nhiều bạn bè có thế lực. Cho nên phải hết sức cảnh giác với lời đe dọa của ông ta. Từ đó, tôi có linh cảm, ông ta có thể “báo cáo” về chuyện bứt phá đi lên của đơn vị thời gian qua chăng? Nghĩ vậy, lúc đầu tôi tỏ ra lo lắng nhưng sau đó bình tĩnh lại thấy yên tâm. Vì tất cả mọi việc làm của Xưởng dụng cụ đã có nghị quyết tập thể và đã báo cáo, được lãnh đạo Tổng cục nhất trí. Nghĩ đến đây tôi cảm thấy vững tâm hơn.

Nghe ông kể, tôi nghĩ đến thời kỳ trước đây, trong sự bức bách của cơ chế cũ, có nơi muốn bứt phá đi lên bằng cách “xé rào” nên đã bị “tuýt còi”. Do vậy, việc ông Đề quyết tâm đổi mới để vực dậy sức sản xuất cũng chính là quyết tâm đối mặt với những thử thách phức tạp, rủi ro do lực lượng bảo thủ chống lại.

Ông rít điếu thuốc lào, nhả khói, nhấp ngụm nước, nhìn tôi kể tiếp:

- Tuy đơn vị có Nghị quyết phân công như vậy nhưng ông Phạm Tùng thiếu nhiệt tình, thậm chí có việc thiếu trách nhiệm. Trước tình hình trên, tôi phải gồng mình, sắp xếp thời gian xuống từng phân xưởng động viên anh chị em cho máy chạy hết công suất. Những tháng cuối năm 1973, tôi ít về nhà hơn, phần lớn dành thời gian bám Xưởng, cùng ăn, cùng ngủ, cùng làm với công nhân. Thấy tôi dạo này gầy, phờ phạc nên bà Thọ khuyên tôi giữ gìn sức khỏe. Nghe bà Thọ khuyên, tôi chỉ biết gật đầu nhưng thực tình rất lo công việc của Xưởng dụng cụ. Thật phấn khởi, năm 1973, Xưởng dụng cụ đã hoàn thành kế hoạch của cấp trên giao. Trong dịp tổng kết năm 1973, anh em công nhân Xưởng dụng cụ đang hân hoan phấn khởi chào mừng thắng lợi hoàn thành kế hoạch năm, một sự kiện bất ngờ làm chấn động cả đơn vị. Sau ngày tổng kết, lãnh đạo Tổng cục gọi tôi lên và thông báo ngắn gọn: Có đơn tố cáo nặc danh với nội dung: tôi và một số người trong Xưởng dụng cụ có hành vi vi phạm pháp luật “phá rào” trong sản xuất…

Nhận được thông báo, tôi như sụp xuống. Trời đất quay cuồng. Đã bao năm, tôi đã dành công sức, trí tuệ và cả tình cảm cho Xưởng dụng cụ. Lúc đầu, phương tiện sản xuất của Xưởng chỉ là những máy móc lạc hậu, điện nước phập phù... Thế mà bây giờ, khi đơn vị đã khang trang, có bát ăn bát để, đời sống anh chị em công nhân khấm khá hơn thì họa lại đến với tôi. Bấy lâu nay, tôi không hề lợi dụng vun vén cho riêng mình bất cứ thứ gì. Mọi chủ trương và hoạt động của đơn vị tôi đều báo cáo và đã được các đồng chí lãnh đạo cấp trên đồng ý. Dù là tố cáo nặc danh nhưng nhiều người trong đơn vị biết rõ “tác giả” đơn tố cáo nặc danh này là người trong đơn vị…

Kể đến đây, đôi mắt ông rưng rưng. Ông nhìn xa xăm, như đang nghĩ về quá khứ, nghĩ về những tai họa khủng khiếp  ập xuống đầu mình. Ông nhấp ngụm nước, tiếp tục:

- Mấy hôm sau đó, Tổng cục Đường sắt thông báo cụ thể về đơn tố cáo nặc danh tôi và một số người với các nội dung:

- Tổ chức móc ngoặc, chiếm dụng thiết bị máy móc của Nhà nước đem về sử dụng lung tung;

- Phá lẻ thiết bị toàn bộ nhà máy đắp lốp ô tô do nước ngoài viện trợ;

- Lập quỹ trái phép, tham ô và cố ý làm trái, đưa hối lộ, thưởng cho công nhân sai nguyên tắc...;

- Thành lập Đội văn công để phục vụ Đường sắt, trái với quy định của Chính phủ. Việc tuyển người sai nguyên tắc, trong đó có nhiều người bị cải tạo, ngụy quân, ngụy quyền, tham ô, móc ngoặc và buôn gian bán lậu...

Sau đó, đoàn thanh tra liên bộ đến “hỏi thăm”, yêu cầu tôi phải giải trình những nội dung trên đây. Thời gian này, tôi phải đi làm rất sớm và về cũng rất muộn. Sau mỗi lần tiếp đoàn thanh tra, tôi phải chuẩn bị đầy đủ các tài liệu, chứng từ… theo yêu cầu của đoàn. Có hôm, phải làm việc với đoàn từ sáng sớm cho đến tối mịt mà cũng không xong. Về đến nhà, trời đã khuya. Vội lùa miếng cơm vào bụng cho xong bữa rồi lại chong đèn chuẩn bị số liệu cho buổi làm việc ngày mai. Cứ thế, ngày nối tiếp ngày, tháng nối tiếp tháng. Hết thời gian làm việc với thanh tra thì đến lượt tiếp các cán bộ điều tra.

Tôi có cảm nhận thời kỳ này sức khỏe đang xuống cấp mau lẹ. Mắt hoa, mất ngủ, áp huyết tăng, chóng mặt, bệnh đau khớp cứ hành hạ tôi, nhất là lúc trái gió trở trời. Soi gương thấy mặt mình hốc hác, xám đen. Nhà tôi thấy người xanh xao nên rất lo cho sức khỏe của mình. Đêm nằm bắc tay qua trán, suy nghĩ miên man. Càng nghĩ, càng thấy rõ tình cảm đồng chí, đồng nghiệp không phải bao giờ cũng trong sáng vô tư mà nó phụ thuộc vào đạo đức, nhân cách của từng người. Nếu con người có bản tính độc ác, “chọc gậy bánh xe” thì có thể biến bạn mình, đồng chí mình trở thành kẻ thân bại danh liệt về chính trị và khuynh gia bại sản về kinh tế.

Nghe ông Đề kể đến đây, tôi cảm thấy đúng là tai bay vạ gió. Tôi nóng lòng nhìn ông:

- Vậy ông đã trình bày với các đoàn kiểm tra như thế nào?

Ông nhìn tôi, chớp chớp mắt:

- Tôi đã giải trình với các cơ quan về những tài liệu đã được chuẩn bị:

Về tổ chức móc ngoặc, chiếm dụng thiết bị máy móc của Nhà nước đem về sử dụng lung tung. Tôi đã trình bày rõ với các cơ quan: nhà máy đắp lốp ở Quảng Ninh đã đắp chiếu trong thời gian dài và bị máy bay đánh phá. Nhiều thiết bị của nhà máy có cái đã hỏng, có thứ nguy cơ bị hư hỏng. Chúng tôi thấy rất lãng phí nên đã có văn bản báo cáo gửi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền để xin một số thiết bị về cho Xưởng dụng cụ. Sau khi có văn bản đồng ý của các cơ quan có thẩm quyền chúng tôi mới tiến hành. Tôi đã trình các văn bản trên đây với các cơ quan chức năng. Cho nên đơn tố cáo chúng tôi có hành vi phá lẻ thiết bị toàn bộ nhà máy đắp lốp ô tô do nước ngoài viện trợ là không có căn cứ.

Về nội dung tố cáo hành vi lập quỹ trái phép, tham ô và cố ý làm trái trong việc xây dựng cơ bản... Tôi đã giải trình rất cụ thể qua 23 hạng mục, trong đó có nhiều hạng mục đang thi công, chưa được quyết toán.

Còn việc quản lý và sử dụng, chi tiêu tài chính, chuyển séc, lập tài khoản tại ngân hàng cũng được tôi giải trình rành mạch cụ thể. Tôi thấy tất cả việc làm trên được thực hiện đúng quy định. Hiện nay, năng suất và chất lượng sản phẩm của Xưởng ngày càng được nâng lên, đóng góp tích cực cho xã hội. Riêng mặt hàng vợt bóng bàn đã được xuất khẩu ra nhiều nước trên thế giới và thu về cho ngân sách nhà nước số ngoại tệ ngày càng tăng…

Về việc tố cáo tôi tuyển người sai nguyên tắc, trong đó có nhiều phần tử xấu, tôi đã giải trình khá chi tiết. Quá trình tuyển dụng người vào làm việc ngoài sức khỏe tôi đặc biệt chú ý đến năng lực và lòng nhiệt huyết. Cho nên, những người được tuyển vào làm việc tại Xưởng dụng cụ hay Đội bóng Đường sắt cũng như Đội văn nghệ trong thời gian qua đều hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Thậm chí, có người dù xuất thân là thế này thế nọ nhưng khi vào đơn vị tôi đều trở thành những người thợ cần cù, sáng tạo, những cầu thủ bóng đá xuất sắc. Thậm chi có người vừa đi tù về, khi được tuyển vào làm việc thì họ thật sự là người có ý thức kỷ luật, có năng lực và chất lượng công việc tốt. Chính họ đã góp phần quan trọng trong việc mở rộng sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và sản phẩm được xuất khẩu ra nhiều quốc gia, đưa ngoại nhiều tệ về cho đất nước. Các cầu thủ bóng đá cũng cống hiến hết sức mình cho tập thể. Mặt khác, việc tuyển dụng công nhân viên vừa qua đã được bàn bạc, thống nhất trong tập thể, có báo cáo và được cấp trên nhất trí. Các cơ quan có yêu cầu tôi giải trình việc nhận vào làm việc hai trường hợp là Phan Lạc Hoa và Lưu Quang Vũ. Đối với hai trường hợp này, khi vào làm việc, căn cứ vào sở trường chuyên môn, tôi đã yêu cầu họ phát huy năng lực, sở trường của mình. Sau một thời gian, nhạc sĩ Phan Lạc Hoa, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ, đã có nhiều tác phẩm nghệ thuật xuất sắc, góp phần nhất định cho nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của anh em công nhân của Xưởng, cho Tổng cục Đường sắt Việt Nam và cho toàn xã hội.

Còn đối với các cầu thủ bóng đá là các hàng binh thì chúng tôi tìm hiểu rất kỹ về khả năng chuyên môn của họ và thấy, nếu được tuyển vào Đội bóng đá Đường sắt thì chắc chắn họ sẽ phát huy tốt. Tôi đã trực tiếp báo cáo và được lãnh đạo Tổng cục nhất trí mới tuyển họ vào Đội bóng đá Đường sắt. Đây là các cầu thủ giỏi và trong thực tế họ đã vượt qua những mặc cảm để vươn lên thành những cầu thủ bóng đá xuất sắc. Trong quá trình luyện tập và thi đấu, những cầu thủ này đã góp công rất lớn vào thắng lợi của Đội bóng đá Đường sắt một thời. Tôi chưa phát hiện trường hợp nào khi tuyển dụng vào làm việc mà vi phạm kỷ luật, gây mất đoàn kết nội bộ. Ngược lại, họ thật sự là người có ích cho đơn vị, cho xã hội. Họ trở thành những người được anh em công nhân đơn vị và lãnh đạo Tổng cục rất quý mến. Thậm chí có người được lãnh đạo Tổng cục khen thưởng. Điều ấy, thể hiện lòng nhân hậu, sự bao dung của chế độ ta như Bác Hồ đã dạy. Với những người giỏi, người tài cần phải động viên và tôn trọng họ.

Kể đến đây ông dừng lại nhấp ngụm nước và kéo điếu thuốc lào nghe sòng sọc. Khi ông ngửa cổ nhả khói lên trần nhà, tôi thấy đối mắt ông loang loáng nước. Có thể khi nhắc đến những người trên đây, con tim ông lại rung lên vì nể phục họ. Đoạn ông nhìn tôi:

- Thực tế là vậy. Nhưng các cơ quan chức năng bác bỏ những giải trình của tôi và luôn cho rằng việc tuyển người của tôi là vi phạm pháp luật. Điều đáng cay nghiệt hơn, đơn tố cáo đã đưa ra những chi tiết hoàn toàn bịa đặt, suy diễn, không có thực nhằm làm cho người nghe thấy tính chất nghiêm trọng của vấn đề tuyển người, như tuyển cả những người là phần tử xấu…

Tôi đã giải trình rất cụ thể, rõ ràng, có lý, có tình với các đoàn thanh tra, điều tra. Thậm chí, tôi đã trình các văn bản của lãnh đạo Tổng cục đồng ý cho tuyển những người trên đây nhưng họ không quan tâm điều đó. Chẳng hiểu sao, họ vẫn vặn vẹo, cật vấn đủ điều để rồi không chấp nhận lời giải trình của tôi. Ngày nào họ cũng yêu cầu tôi có mặt để giải trình tiếp. Có lúc bực quá tôi nghĩ: sao những lúc đơn vị gặp khó khăn, công nhân không đủ công ăn việc làm, đời sống người lao động cơ cực thì chẳng ma nào xuống thăm. Bây giờ, đơn vị bắt đầu làm ăn phát triển, công nhân phấn khởi, làm việc hăng say, năng suất lao động không ngừng nâng cao thì các cơ quan chức năng thay nhau vào kiểm tra liên tục thế này.

Ngồi nghe ông kể, tôi cảm thấy xúc động và thương ông. Chờ ông nhấp ngụm nước xong, tôi hỏi:

- Sau những lần giải trình đó thì tình hình thế nào, xin ông cho biết!

Ông nhìn tôi, đôi mắt rưng rưng:

- Mặc dù tôi đưa ra những lập luận chặt chẽ, xác đáng kèm theo các văn bản của cấp trên nhưng cơ quan chức năng không chấp nhận. Họ cố đưa ra lý lẽ để buộc tội tôi vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Từ đó tôi có linh tính, mình sẽ bị bắt trong một ngày gần đây. Có hôm đi làm về, trời xẩm tối. Đường phố đã lên đèn. Tôi vừa dắt xe đạp vào đến cổng thì nghe nhà tôi trong nhà nói với ra:

- Sao hôm nay về muộn vậy anh? Cả nhà chờ anh về ăn cơm mà chờ mãi...

Mấy hôm nay, thấy tôi đi làm về muộn nên nhà tôi cũng hỏi cơ quan có việc gì phức tạp không? Tôi biết nhà tôi rất lo cho sức khỏe của mình ngày càng gầy nhưng chẳng bao giờ ngơi nghỉ. Tôi cố giấu đi những cuộc cật vấn căng thẳng xảy ra cả ngày ở đơn vị, chỉ trả lời cốt sao cho nhà tôi đỡ lo lắng. Nhìn tôi châm lửa “bắn” thuốc lào, bà Thọ tỏ ra lo lắng. Đôi mắt đong đầy sự yêu thương, lo lắng của người vợ thảo hiền, thủy chung. Khi hai người ngồi vào bàn, bà Thọ xới bát cơm cho tôi:

- Anh ăn đi kẻo muộn. Em và các con ăn rồi. Chúng nó đã đi ngủ.

Tôi chan canh vào bát cơm rồi ăn mấy miếng mà cảm thấy không buồn ăn. Thấy tôi ăn uống ngày càng kém, bà Thọ nhìn tôi:

- Anh cố gắng ăn đi mà lấy sức. Dạo này em thấy anh gầy lắm - Bà Thọ vừa nói vừa gắp thức ăn cho tôi. Tôi cố nuốt miếng cơm xong thì bà ấy nói tiếp - Hôm nay em nghe người ta tung tin anh sắp bị bắt. Em lo quá. Không hiểu có việc gì nguy hiểm không anh?

Bà ấy nói đến đây thì hai mắt lệ nhòa. Những giọt nước mắt theo nhau chảy dài trên gò má. Nghe trọn lời vợ hỏi, tôi thấy thật chạnh lòng. Thế là chuyện tố cáo mình nhiều người đã biết. Nào ngờ, vụ việc ngày càng được đẩy lên quá nghiêm trọng. Bây giờ cũng phải nói thật với bà Thọ, không thể dấu mãi được nữa. Nghĩ vậy, tôi lấy khăn lau nước mắt cho bà Thọ:

- Anh có đơn tố cáo nặc danh vi phạm pháp luật trong việc tuyển người, cố ý làm trái và tham ô…Lúc đầu, anh chỉ nghĩ đơn giản, đây là khúc mắc của một số người trong đơn vị chỉ vì kèn cựa địa vị, tham lam quyền lực thôi. Nhưng không ngờ vụ việc ngày càng phức tạp. Mấy hôm nay anh đã giải trình cụ thể với cơ quan chức năng: đơn tố cáo nặc danh và bịa đặt hoàn toàn. Thế mà họ cứ bới lông tìm vết. Nhưng, thôi em ạ, anh nghĩ ông trời có mắt như ông bà mình dạy. Trước sau rồi người ta cũng nhận ra cái đúng của mình, trả lại công bằng cho người vô tội. Em cứ yên tâm. Em hãy tin anh là người luôn giữ mình trong sạch, tất cả tấm lòng và việc làm của anh là nhằm xây dựng đơn vị, vì việc làm và đời sống của người thợ. Trước sau anh vẫn mang truyền thống là người lính Cụ Hồ mà.

Kể đến đây, ông nhấp tiếp ngụm nước rồi nhìn tôi, kể tiếp:

- Sang dậy, nhìn mấy đứa con đang vô tư đùa nghịch với nhau tôi thấy thương chúng nó vô cùng và suy nghĩ mung lung: nhỡ mình có bị làm sao thì chúng nó cũng sẽ bị hệ lụy theo, trước mắt sẽ gặp vô cùng khó khăn trong học tập. Tôi kín đáo ngắm nhìn mấy đứa con. Thằng con trai đầu, sinh viên Đại học Bách khoa đang hồn nhiên vui đùa với các em của nó. Nếu mình bị bắt nó có làm sao không nhỉ? Người cha “gặp hạn” đưa ra dự đoán những điều bất hạnh đang rình rập con mình! Thằng thứ hai đang học cấp 3, không hiểu bố bị bắt nó còn theo học được không? Đứa con gái thứ ba mới một tuổi, cục cưng của cả nhà mình, không hiểu vắng hơi ấm của bố, nó có quấy quả mẹ không? Thế là mọi việc gia đình trong thời buổi bao cấp lại đè nặng lên đôi vai gầy bà Thọ. Nghĩ vậy, con tim tôi chợt nhói đau, đầu óc trĩu nặng, hai sống lưng lạnh toát. Vợ con tôi sẽ trụ vững được không khi cuộc sống đang bộn bề gian khó? Ôi những đưa con vô cùng yêu quý và người vợ vô cùng thảo hiền của tôi, chúng ta sắp phải xa nhau rồi.

Ông kể đến đây, giọng nghèn nghẹn. Hai mắt đầy nước. Ông lấy ống tay áo lau mắt, nhìn tôi:

- Trời về đêm. Ngồi bên vợ, tôi nghĩ, đến nước này cũng phải nói thật với người vợ thảo hiền mà tôi rất mực yêu thương, giọng nhỏ nhẹ: “Sắp tới, nếu anh có bị bắt, chắc cũng chỉ vài tháng thôi, em ở nhà cố lo toan cho các con học hành nhé. Mẹ con em chẳng phải lo cho anh đâu”. Nghe tôi nói vậy, bà Thọ sụt sùi. Tôi lấy ống tay áo lau nước mắt cho vợ. Bà nhìn tôi, giọng lo lắng: “Sao anh biết chỉ bị giam vài tháng? Em nghe người ta đồn, tội của anh nặng lắm cơ mà. Có người còn cố ý đánh tiếng cho em biết là anh có thể bị tù mọt gông. Em lo quá. Con còn nhỏ, thời buổi bao cấp đầy khó khăn, đói kém thế này, không hiểu vắng anh thì mẹ con em chèo chống thế nào đây”. Tôi nhìn vợ, cố giữ bình tĩnh: “Em yên tâm. Việc làm của anh đều báo cáo với lãnh đạo Tổng cục Đường sắt và lãnh đạo Bộ rồi. Đến bây giờ, các ông lãnh đạo vẫn ủng hộ việc làm của anh cả mà. Em hãy tin sự thật của anh sẽ được làm sáng tỏ...”. Nghe tôi nói, bà Thọ mềm giọng: “Người ta đang đồn ầm lên là cung cách quản lý sản xuất của anh trái với nguyên tắc”.

Tôi biết bà Thọ đang rất lo lắng cho mình trước những lời đồn đại ác độc của người đời. Tôi nhìn vợ, bình tĩnh giải thích: “Anh đã kiểm tra cẩn thận và thấy những việc làm của mình trong thời gian qua là xuất phát từ lợi ích của đơn vị, vì lợi ích thiết thân của anh em công nhân. Việc khám xét của lực lượng chức năng vừa rồi là họ nghi Xưởng dụng cụ có chứa chấp hàng lậu hay không. Nhưng kết quả khám xét không có gì, càng chứng minh sự tố cáo của kẻ xấu là vu khống.

Còn họ tố cáo anh tham ô trong xây dựng cơ bản thì không có căn cứ. Bởi vì, công việc xây dựng cơ bản chưa hoàn thành và chưa được quyết toán thì làm sao kết luận là thất thoát, tham ô được. Khi em sinh con gái thứ 3, một số người đến thăm em có biếu cân gạo nếp, quả trứng, gói đường sữa, không nhẽ đó là hối lộ ư? Cũng như mấy lần em đến thăm, tặng quà cho những người bạn của em khi sinh nở. Đó là tình cảm của chị em phụ nữ với nhau. Không nhẽ đến thăm và tặng quà khi chị em sinh nở là hối lộ à? Em là người hiểu anh hơn ai hết về việc này.

Nói đến đây tôi thấy bà Thọ khóc. Trời đã về khuya, gió mùa Đông - Bắc cuối năm cứ hú lên từng cơn nghe rợn cả người khiến tôi càng thương vợ, con vô cùng. Tôi đoán thời gian ở nhà bên vợ con chẳng còn được bao nhiêu nữa nên nói tiếp câu chuyện với vợ:

- Anh là người xuất thân từ ruộng đồng nên rất ghét đói nghèo và vì thế rất thông cảm, thấu hiểu hoàn cảnh khó khăn của anh em công nhân. Làm người lãnh đạo mà để công nhân đói khổ là có tội với họ. Vì thế, là người đứng mũi chịu sào, anh phải lo lắng sắp xếp công ăn việc làm cho anh em và động viên họ hăng hái sản xuất để nâng cao đời sống vật chất và tinh thần. Chả nhẽ, như thế là có tội ư? Từ khi theo Cách mạng, theo Đảng, theo Bác Hồ, anh được cấp trên dạy rằng, làm bất cứ việc gì cũng không được dối trá, không được lấy của công đưa về làm của tư. Anh nghĩ, mình vẫn giữ được phẩm chất “Anh bộ đội Cụ Hồ”, nên anh luôn nghĩ mình không có tội như người ta vu cáo…

Kể tới đây, Tạ Đình Đề nhìn qua tôi với đôi mắt đượm buồn. Ông nhấp ngụm nước, tiếp tục dòng hồi ức:

- Đồng chí biết không, lúc đó, bà Thọ nhẹ nhàng đặt tay lên ngực tôi, hiến kế: “Em biết anh có rất nhiều bạn bè thân thiết, trong đó có người giữ trọng trách lớn. Hay là, còn nước còn tát, ta nên đi gặp họ để xin lời khuyên nên làm thế nào trong trường hợp này. Anh mà bị bắt giam thì không những gia đình mình tan nát mà còn Xưởng dụng cụ cũng sẽ đi xuống”. Tôi xua tay lắc đầu: “Anh có báo cáo đồng chí Tổng cục trưởng rồi. Đồng chí ấy hoàn toàn ủng hộ cách làm của anh và đơn vị. Thậm chí đồng chí ấy còn nói sẽ có văn gửi cơ quan chức năng để thanh minh cho anh. Như vậy là tốt rồi.

Anh không muốn lợi dụng ô che nào cả. Anh tin chắc, việc làm của anh là chính đáng, là lẽ phải. Ngày hôm nay có thể họ cho việc làm của anh sai, nhưng nay mai chắc họ sẽ nhận thức lại, đúng đắn hơn. Anh chỉ cầu mong mẹ con em ở nhà thật khỏe, đủ sức chống chọi với những khó khăn đang chờ phía trước”.

Nghe tôi nói thế, bà Thọ khóc nức nở, nghẹn ngào: “Sao số phận gia đình mình lại cơ cực thế này hả anh? Bao nhiêu năm anh phấn đấu cho Cách mạng, cho tập thể mà bây giờ lại đến nông nỗi này. Mẹ con em có bao giờ hy vọng, trông chờ anh sẽ đem lại giàu sang cho gia đình mình đâu ngoài mấy đồng lương ít ỏi hàng tháng. Em thương anh, gần hết cuộc đời theo Đảng, theo Bác Hồ, một lòng vì Nước, vì tập thể, chỉ làm điều lành, điều tốt cho đời mà nay lại bị người ta tố cáo một cách oan uổng thế này.

Trời đã gần sáng. Tiếng tàu điện leng keng ngoài phố làm tôi giật mình. Thế là đã qua một đêm trắng.

Kể đến đây, ông cúi đầu tránh nhìn tôi. Đôi vai ông rung lên. Tôi biết ông đang xúc động. Tôi nghĩ, cái đêm ông vừa kể thật sự là cái đêm trắng đã chạm đến tột cùng đau khổ của gia đình, như nỗi ám ảnh chưa xóa được trong tâm trí Tạ Đình Đề.

Ông nhìn tôi, hai mắt ngấn lệ, với giọng ngậm ngùi, ông kể tiếp:

 - Đêm ấy, tôi không chợp mắt được chút nào. Qua mấy ngày bị “quần cho lên bờ xuống ruộng” nên linh cảm tôi nghĩ chắc gần đến ngày nguy hiểm. Chờ vợ và các con ngủ yên, tôi lặng lẽ chuẩn bị những việc cần thiết cho trường hợp xấu nhất có thể xảy ra. Quần áo, sách vở, ảnh lưu niệm được gói kỹ. Sáng hôm sau, ngày 27-11-1974, bà Thọ chuẩn bị cho tôi bát cơm rang và bắt tôi phải ăn hết, không được nhịn ăn sáng như trước đây. Cũng không ngờ, bát cơm rang bà Thọ chuẩn bị cho tôi hôm đó là bữa ăn sáng đầu tiên và cũng là cuối cùng khi phải xa tổ ấm yêu thương của mình… Tôi đạp xe đến cổng Xưởng dụng cụ đã thấy mấy anh công an chờ sẵn. Tim tôi đập thình thịch, nhói đau, sống lưng lạnh buốt, mắt hoa lên như tưởng nhìn nhầm. Cùng lúc đó, nhà chức trách đọc lệnh bắt giam tôi. Cùng bị bắt với tôi còn có một số người trong Xưởng và Ban thể dục thể thao.

Tôi được dẫn giải đến các nơi cần khám xét như phòng làm việc và nơi ở. Khám xong, họ dẫn tôi đi qua sân Xưởng để lên xe về trại giam. Tôi đáo mắt nhìn quanh khu Xưởng để nhìn lần cuối cùng khu nhà xưởng còn in đậm trong tôi biết bao kỷ niệm vui, buồn…Chợt thấy phía trước cổng có nhiều anh chị em công nhân xếp hàng nhìn tôi vẫy tay, tạm biệt. Trong đó có nhiều người mắt đỏ hoe, sụt sùi, ngấn lệ. Có người khóc. Tôi nhận ra Lưu Quang Vũ, Phan Lạc Hoa hai mắt ngấn lệ, vừa khóc, vừa giơ tay vẫy vẫy. Tôi nhìn anh em cũng giơ cao tay vẫy từ biệt những đồng nghiệp thân yêu của mình. Nhìn mọi người, hai mắt tôi lệ nhòa trước tình cảm sâu nặng của anh em công nhân yêu quý đang khuất dần phía sau… Nhìn anh em tôi tự hỏi: Không ngờ, lo việc làm và đời sống cho anh em công nhân đáng thương yêu mà lại trở thành tội và bị bắt giam ư...? Nghe tiếng khóc của anh em công nhân to dần như có đám ma nên tôi cũng không cầm được nước mắt. Hai hốc mắt đầy nước và chảy thành dòng xuống gò má nhăn nheo…

Kể đến đây, đôi mắt ông đỏ hoe, nhìn xa xăm. Tôi rót đầy chén nước trà nóng chuyển cho ông:

- Dẫu sao mọi chuyện đã qua rồi ông ạ. Mong ông quên đi những tháng ngày đau thương ấy để sống tự do trong thời gian còn lại của cuộc đời...

Ông gật đầu, chớp mắt, nhấp ngụm nước nhìn tôi gật đầu:

- Vẫn biết thế. Nhưng khi nghĩ đến tình cảm yêu thương vô bờ của người thợ dành cho tôi trước khi vào nhà giam, lòng tôi quặn đau, không cầm được nước mắt…